آیا زیر تیر برقها در زمان رعدوبرق امن است؟
نوشتههای تازه
آیا زیر تیر برقها در زمان رعدوبرق امن است؟ جواب کوتاه: نه. ایستادن زیر تیر برق موقع رعد و برق نهتنها امن نیست، بلکه یکی از بدترین جاهاییه که میتونی پناه بگیری. اما دلیلش اون چیزی نیست که اکثر مردم فکر میکنن.
پس بذارید از یه سوءتفاهم رایج این مقاله رو شروع کنم.
آیا تیر برق رعدوبرق را را جذب میکند؟
خیلیها فکر میکنن تیر برق مثل برقگیر عمل میکنه و صاعقه را به سمت خودش میکشه، پس اگر زیرش باشی، صاعقه به تو نمیخوره چون سراغ تیر میره.
از نظر علمی نصف این حرف درسته، ولی نصف دیگر کشنده!
بله، تیر برق چون بلندترین جسم در محیط اطرافه، احتمال اصابت مستقیم صاعقه بهش بالاست. اما برقگیر و تیر برق دو تا چیز کاملاً متفاوتن. برقگیر یه سیستم مهندسیشدهست: میلهی گیرنده، رسانای هدایتگر الکتریکی با سطح مقطع مشخص، و مهمتر از همه چاه ارت با مقاومت زیر ۵ اهم. کل کارش اینه که جریان ۳۰ هزار آمپری صاعقه را با کمترین مقاومت به زمین هدایت کنه.
تیر برق معمولی این سیستم را نداره. مثلا یه تیر برق بتنی 12 متری گرد با میلگردهای فولادی داخلش، یا یه پایه بتنی مسلح چهارگوش، وقتی صاعقه بهش میخوره تبدیل میشه به یه رسانا بدون مسیر تخلیهی حسابشده و جریان برق دنبال راه فرار میگرده.
انسان در چه شرایطی موقع رعدوبرق زیر تیر برق کشته میشود؟
این سه مورد نشون میده چرا جواب سوال آیا زیر تیر برقها در زمان رعدوبرق امن است؟ میشود: خیر.
۱. جهش جانبی برق از تیر برق به بدن انسان
این خطرناکترین سناریوست و بیشترین قربانی را میگیره.
وقتی صاعقه به تیر برق میخوره، جریان از داخل تیر به سمت پایین حرکت میکنه. بتن مسلح رسانای عالی نیست — مقاومت الکتریکی بتن خشک بین ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ اهم-متره. حالا فرض کن تو در فاصلهی یک متری تیر ایستادی. بدن انسان چون ۷۰ درصد آب و الکترولیته، مقاومتش خیلی کمتر از بتنه.
جریان یه محاسبهی ساده میکنه: از کدوم مسیر راحتتر به زمین میرسم؟
و جواب میشه: از داخل بدن تو.
قوس الکتریکی از تیر میپره به بدنت، از کتف وارد میشه، از پا خارج میشه. این فاصله میتونه تا ۲ متر هم باشه. توی مستندات پزشکی، این نوع مصدومیت با سوختگی ورودی و خروجی مشخص میشه و معمولاً باعث ایست قلبی میشه چون مسیر جریان از قفسهی سینه میگذره.
۲. ولتاژ گام هنگام رعدوبرق
این یکی از اون چیزهاییه که توی درس «سیستمهای زمین» میخونیم و اکثر مردم اصلاً ازش خبر ندارن.
وقتی جریان صاعقه وارد زمین میشه، به شکل شعاعی پخش میشه. هرچی از نقطهی برخورد دورتر بشی، پتانسیل الکتریکی کمتر میشه. یعنی زمین اطراف تیر یه گرادیان ولتاژ داره.
حالا اگه دو پای تو با فاصلهی ۷۰ سانتیمتر روی زمین باشه، بین دو پات ممکنه چند هزار ولت اختلاف پتانسیل ایجاد بشه. جریان از یه پا وارد، از پای دیگه خارج میشه.
نکتهی تلخ اینجاست: حیوانات چهارپا بیشتر از انسان در این شرایط میمیرن، چون فاصلهی پاهای جلو و عقبشون بیشتره. گلههای گوسفندی که یهجا زیر یه درخت یا تیر تلف میشن، معمولاً قربانی ولتاژ گام هستن نه اصابت مستقیم.
خاک مرطوب و بارونزده رسانایی بیشتری داره، پس این خطر موقع بارون شدیدتره. دقیقاً همون موقعی که مردم دنبال پناه میگردن.
۳. خطر تجهیزات بالای تیر برق هنگام رعدوبرق
زیر تیر برق در زمان رعدوبرق امن نیست چون تیر فقط یه ستون نیست. بالاش سیم فشار ضعیف، فشار متوسط، ترانس هوایی، فیوز کاتاوت و کلی تجهیزات دیگه هست.
صاعقه که بخوره، اضافهولتاژ گذرا از سیمها عبورمیکنه. اگه قطعهای ترک داشته باشه یا اتصالی رخ بده، قوس الکتریکی و پرتاب قطعات داغ اتفاق میافته. سقوط سیم برقدار روی زمین خیس، شعاع خطرناکی تا چند متر ایجاد میکنه.
سیم فشار متوسط ۲۰ کیلوولت که پاره بشه و بیفته پایین، حتی بدون صاعقه هم کشندهست.
پس موقع رعدوبرق کجا امن است؟
تا اینجا فهمیدیم زیر تیر برق در زمان رعدوبرق امن نیست. بذارید واقعبینانه بگم. توی ایران بیشتر تلفات صاعقه توی دو موقعیت اتفاق میافته: کوهنوردی و کار کشاورزی. هردو موقعیتهایی هستن که پناهگاه سخت پیدا میشه.
امنترین مکانها موقع رعدوبرق به ترتیب:
ساختمان با سازهی کامل. خونهای که دیوار و سقف و لولهکشی و سیمکشی داره، عملاً یه قفس فارادی ناقصه. جریان از طریق میلگردهای سازه و لولههای فلزی به زمین میره. البته داخل خونه هم به لولهی آب، دوش حمام، سیم تلفن ثابت و شارژر متصل به پریز دست نزن.
خودرو با بدنهی فلزی. ماشین بهخاطر بدنهی فلزی بسته، جریان را از سطح خارجی عبور میده و سرنشین سالم میمونه. شرطش اینه که شیشهها بسته باشه و به بدنهی فلزی داخل دست نزنی. ماشین کروکی و موتورسیکلت اصلاً مصداق این قاعده نیستن.
گودی زمین یا دره. اگه توی فضای باز گیر کردی و پناهگاهی نیست، دنبال پستترین نقطهی زمین بگرد.
موقع رعدوبرق اگر هیچ پناهگاهی نبود چه کنیم؟
یه وضعیت بدنی مشخص هست که توی آموزشهای ایمنی رعدوبرق بهش میگن «حالت اضطرار صاعقه»:
- روی پنجهی پا بشین، پاشنهها را به هم بچسبون
- سر را پایین بیار، دستها را روی گوشها بذار
- کمترین سطح تماس با زمین را داشته باش
- دراز نکش (اشتباه رایج. دراز کشیدن سطح تماس با زمین را زیاد میکنه و ولتاژ گام را بدتر میکنه)
اگه چند نفرید، حداقل ۵ متر از هم فاصله بگیرید. اینطوری اگه یکی مصدوم شد، بقیه میتونن کمکش کنن.
قانون ۳۰-۳۰ برای حفظ جان در زمان رعدوبرق
این یه قاعدهی ساده و کاربردیه که سازمانهای هواشناسی توصیه میکنن:
۳۰ اول: اگه بین دیدن برق و شنیدن صدای رعد کمتر از ۳۰ ثانیه فاصله بود، یعنی صاعقه در شعاع حدود ۱۰ کیلومتریته و باید فوراً پناه بگیری. (سرعت صوت حدود ۳۴۰ متر بر ثانیهست. ۳۰ ثانیه یعنی حدود ۱۰ کیلومتر)
۳۰ دوم: بعد از آخرین صدای رعد، ۳۰ دقیقه صبر کن و بعد از پناهگاه خارج شو. آمار نشون میده درصد قابلتوجهی از تلفات صاعقه بعد از تموم شدن ظاهری طوفان اتفاق میافته. صاعقه میتونه تا ۱۵ کیلومتر جلوتر از ابر اصلی فرود بیاد. پدیدهای که بهش میگن «آذرخش از آسمان صاف».